Beschadigingen van het zenuwstelsel kunnen een bijzondere soort pijn veroorzaken: zenuwpijn of 'neuropathische pijn'. Het zenuwstelsel speelt een belangrijke rol in het gewaarworden en beleven van pijn. Men kan zich dus voorstellen dat beschadigingen in het zenuwweefsel kunnen leiden tot pijn-problemen. Dit is het geval. Beschadigingen, zoals bij MS, maar ook na bijvoorbeeld hersenberoertes en ontstekingen (gordelroos) kunnen leiden tot het onbedoeld in werking treden van het pijnprikkelgeleidende systeem. Men moet dit vergelijken met het continu afgaan van een vals alarm. Er ontstaan pijn-signalen terwijl er in wezen geen aanleiding toe is (er is geen weefselbeschadiging). Dit soort pijn noemt men met een mooi woord "neuropathische pijn". Het diagnosticeren van dit soort pijn is zeer belangrijk, aangezien het gevolgen heeft voor de behandeling. Neuropathische pijn reageert in het algemeen niet goed op de gewone pijnstillers zoals paracetamol of aspirine of morfine-achtige middelen. Het wordt meestal behandeld met middelen die ook voor de behandeling van depressie of epilepsie worden gebruikt.

Reflexdystrophie

Wat is Posttraumatische Dystrofie?

Posttraumatische dystrofie (PD), ook wel Südeckse dystrofie of sympathische reflexdystrofie genoemd, is een ziekte met een tot op heden onbekende oorzaak. De naam PD geeft al aan dat de oorzaak niet bekend is, want de woorden PD geven alleen een beschrijving van de ziekteverschijnselen. Ze betekenen nl. een verminderd functioneren (dystrofie) na een letsel. Elk jaar zijn er in Nederland ongeveer 8000 nieuwe patiënten die zich melden met verschijnselen die passen bij PD.

Klachten/ verschijnselen

Hoewel het ziekteverloop op verschillende manieren kan verlopen, is het typische voor beeld van PD de patiënt die na een lichte verwonding aan arm of been verschijnselen krijgt die lijken op een forse ontsteking van de aangedane arm of been. De omgeving van de plaats die ze bezeerd hebben wordt opgezwollen, rood, warm (of juist koud) en vooral zeer pijnlijk. In de loop van de tijd neemt de pijn vaak toe. Het aangedane lichaamsdeel wordt langzaam stijf en er kan een verminderd gevoel ontstaan. Dit kan leiden tot een functieverlies van het aangedane lichaamsdeel. Het verloop is per patiënt zeer verschillend. Sommige patiënten hebben weinig last en beleven een snel en volledig herstel. Bij andere patiënten kan de aandoening agressief verlopen met uiteindelijk maar weinig herstel, en een ernstige blijvende invaliditeit.

Oorzaken

Zoals boven aangegeven is de oorzaak niet bekend. Er bestaan verschillende theorieën over de ontstaanswijze. Sommige onderzoekers denken dat een overgevoeligheid van het zenuwstelsel een rol speelt, anderen denken dat er sprake is van een abnormale ontstekingsreactie. Een in Nederland populaire theorie is die van de zg. 'zuurstof-radicalen'. Dit zijn afvalproducten die ontstaan bij ontstekingsprocessen. De theorie gaat ervan uit dat een teveel van deze 'radicalen' een rol speelt bij PD. Om dit teveel te bestrijden worden dan middelen als Mannitol, DMSO-crème, N-acetylcysteine (Fluimicil) voorgeschreven.

Hoe stelt men de diagnose?

Een van de grote problemen van PD is dat er voor het stellen van de diagnose geen definitieve test beschikbaar is. Er is geen bloedonderzoek of speciale röntgen-foto of scan waarmee men de diagnose PD kan stellen. De arts moet de diagnose dus stellen op basis van de door de patiënt vertelde klachten en de bij het lichamelijk onderzoek gevonden afwijkingen. In 1994 zijn hiervoor regels opgesteld om de uniformiteit in de diagnosestelling te bevorderen. Toch kan het in sommige gevallen zeer moeilijk blijven om de diagnose te stellen.

Wat zijn de behandelingsmogelijkheden?

Vele behandelingsmogelijkheden worden gepropageerd en toegepast bij PD. Men moet zich realiseren dat geen van deze behandelingen ooit wetenschappelijk bewezen zijn. Dé behandeling voor PD bestaat dan ook niet. Ook de verzuchting van veel dokters "Was U maar eerder bij mij gekomen, dan was U er nu niet zo erg aan toe!" is nergens op gebaseerd. Een belangrijk aspect van de behandeling is de behandeling van de pijn. Deze vindt plaats door het voorschrijven van pijnstillers.

Voor het behandelen van een teveel aan 'radicalen' worden Mannitol-infusen, DMSO-crème, en Acetylcysteine (Fluimicil)-tabletten voorgeschreven. De werkzaamheid ervan is echter nooit bewezen. Andere behandelingen zijn er op gericht om een veronderstelde overactief zijn van het onwillekeurige (sympathische) zenuwstelsel af te remmen. Hiervoor werden in het verleden vaak zg. RIS-blokkades uitgevoerd. Er wordt dan en stuwband om de aangedane ledemaat gelegd en via een infuus wordt een middel toegediend dat het sympathische zenuwstelsel remt. Van deze behandeling is intussen bekend geworden dat zij niet werkt en wel degelijk riskant is. In de meeste ziekenhuizen wordt zij dan ook niet meer uitgevoerd.
Met zenuwblokkades wordt ook wel geprobeerd om het sympathische zenuwstelsel te remmen (zg. ganglion stellatum blokkades voor PD in de arm en zg. lumbale plexus sympathicus blokkades voor PD in een been). Soms kunnen deze tot klachtenverlichting leiden. In de praktijk is het resultaat vaak teleurstellend. Een enkele keer kunnen ze ook verergering van de klachten veroorzaken.
Tot slot is wel zeer belangrijk het ondergaan van fysiotherapie. Deze kan er voor zorgen dat er de aangedane ledemaat mobiel blijft en dat het functieverlies zo beperkt blijft.

Patiëntenvereniging

Nederlandse Vereniging van Post-traumatische Dystrofie patiënten
Postbus 31157
6500 CD Nijmegen
Telefoon: 013-4554951

Gordelroos

Wat is gordelroos?

Gordelroos is een virus-infectie van een of meerdere zenuwwortels. Een zenuwwortel verzorgt het gevoel van een bepaald huidgebied ('dermatoom'). In dit gebied ontstaan blaasjes en een hevige pijn. Meestal gaan de klachten vanzelf over. Blijft de pijn langer dan 6 weken bestaan dan spreekt men van 'postherpetische neuralgie'

Hoewel gordelroos overal op het lichaam kan optreden, komt het het meest voor op de romp. Het begint vaak met hevige pijn in het aangedane huidgebied; de typische blaasjes verschijnen meestal enkele dagen later. In het algemeen gaat gordelroos vanzelf over gedurende enkele weken of maanden. Een zeer kleine groep patiënten blijft last houden van langdurige pijn.

Oorzaken

Oorzaak is een infectie met het Varicella Zoster virus. De infectie treedt vaker op bij oudere mensen en bij patiënten met een verminderde afweer. Deze twee groepen hebben ook een hogere kans om een postherpetische neuralgie te krijgen.

Hoe stelt men de diagnose?

De diagnose is eenvoudig te stellen: de pijn zit in een afgebakend huidgebied en de blaasjes zijn typisch voor gordelroos.

Wat zijn de behandelingsmogelijkheden?

Vaak worden antivirale middelen (pillen of zalf) voorgeschreven. Dit bekort de duur van de infectie. Het heeft geen invloed op het risico op het krijgen van postherpetische neuralgie. Voor dit doel worden ook epidurale injecties gegeven. Deze injecties in de rug remmen de ontstekingsreactie in de zenuwwortel en zouden de kans op langdurige pijnklachten verminderen. Bewezen is dit echter niet.
Postherpetische neuralgie wordt behandeld met TENS of middelen tegen depressie of epilepsie. Zenuwblokkades moeten ten strengste ontraden worden bij postherpetische neuralgie, omdat ze de pijn vaak alleen maar erger maken.

Multipele Sclerose

Pijn bij Multipele Sclerose

Pijn bij MS komt vaak voor en kan door vele oorzaken optreden. Deze tekst is reeds gepubliceerd in het blad van de Nederlandse MS Vereniging MenSen (MenSen 6: 16-18, 1999).

Hieronder zal een aantal vaak bij MS voorkomende pijnproblemen behandeld worden. De lijst is natuurlijk niet volledig, maar met deze aandoeningen hopen we een algemeen beeld te geven van bij MS voorkomende pijnlijke aandoeningen en een overzicht van de beschikbare behandelingen. Om enige orde in de opsomming aan te brengen zijn de aandoeningen ingedeeld in de manier waarop ze door de patiënt beleefd worden, nl. 'paroxysmaal'(een moeilijk woord voor kortdurende aanvallen), acuut, en chronisch.

Paroxysmale pijnen

Tot de bij MS voorkomende paroxysmale pijnsyndromen behoren:

Trigeminusneuralgie (Aangezichtspijn)
Tic-achtige pijn in arm of been

Aangezichtspijn is het meest voorkomend. Het bestaat uit kortdurende, maar extreem pijnlijke stekende, vaak 'elektrische' scheuten aan een kant van het gelaat. Vaak ter hoogte van de neusvleugel/ mondhoek, maar rond het oog kan het ook voorkomen. De pijnscheuten worden vaak uitgelokt door aanrakingen (scheren, koude, tocht) en door mondbewegingen (spreken, kauwen, slikken). De pijn wordt als zeer extreem ervaren. Soms zijn patiënten zo bang om hun mond te bewegen dat ze helemaal niet meer eten. De pijn wordt, naar men aanneemt veroorzaakt door een overprikkeling van de grote aangezichtszenuw. Het wordt in het algemeen behandeld met middelen tegen epilepsie, zoals carbamazepine (Tegretol) of oxacarbamazepine (Trileptal). Soms wordt ook wel baclofen gegeven. Indien men met tabletten niet uitkomt, wordt ook wel eens de aangezichtszenuw verdoofd met warmte (in vaktermen: operatie volgens Sweet).
Eenzelfde soort pijnklachten, d.w.z. schietende, elektrische pijnen, die kunnen worden uitgelokt door aanraking, temperatuurverschillen, of bewegingen, kunnen ook optreden in een arm of been. Deze worden op dezelfde manier behandeld als boven. Ook wordt hier wel TENS (transcutane elektrische neuro stimulatie) gegeven.

Acute en subacute pijn in MS

Tot bij MS voorkomende acute of subacute pijnproblemen behoren:

Pijn aan het oog bij neuritis optica
Blaaskrampen
Pijn t.g.v. druk op zenuwen
Wervelbreuken

Een ontsteking van de oogzenuw (neuritis optica) die verslechtering van het gezichtsvermogen geeft, kan ook pijn veroorzaken. Deze pijn wordt vaak achter het oog gevoeld en neemt toe bij bewegingen van het oog. Deze pijn gaat weer over als de ontsteking verdwijnt. In ernstige gevallen kan het behandeld worden met methyl-prednisolon, hetgeen vaak via een infuus wordt gegeven.
Wanneer de besturing van de blaas beschadigd is (dit komt veel voor bij MS), kan dit aanleiding geven tot een overvulling van de blaas en pijnlijke blaaskrampen. Vaak is er sprake van een urineweginfectie. Wanneer deze met antibiotica wordt behandeld, verdwijnt de pijn ook.
Drukneuropathieën, d.w.z. beschadigingen van zenuwen door druk, komen nog al eens voor bij MS-patiënten die rolstoel-afhankelijk zijn. Door het vaak met de onderarm op de leuning te steunen, kan een beschadiging van een onderarm-zenuw plaatsvinden (nervus ulnaris). Het gevolg is pijn met tintelingen aan de buitenzijde van de onderarm. Het kan worden behandeld met houdingsverbetering, polstering van de leuning. Soms moet de zenuw operatief worden vrijgelegd, maar dat is niet vaak nodig.
Vroeger kwamen breuken van wervels nog al eens voor, omdat MS-patiënten toen langdurig met prednison werden behandeld. Langdurig prednison heeft verzwakking van botten tot gevolg, waarbij vooral ruggenwervels "inzakken". Dit heeft heftige rugpijn tot gevolg. Wanneer de breuk geheeld is, gaat de pijn ook weer over.

Chronische pijn in MS

Bij MS komen de volgende chronische pijnen min of meer vaak voor:

Pijn in arm/ been met veranderd gevoel
Rugpijn
Pijnlijke spasmen in de benen
Buikpijn

Chronische pijn in een arm of been komt vaak voor bij MS. Deze pijn hangt samen met een beschadiging in het ruggenmerg. Men neemt aan dat het pijngeleidend systeem in het ruggenmerg verstoord is, waardoor er pijnsignalen worden opgewekt en doorgestuurd naar de hersenen. De pijn wordt vaak beschreven als brandend, zeurend of kloppend en is vaak 's nachts erger dan overdag. Vaak wordt een veranderd gevoel voor temperatuursveranderingen aangegeven. De klachten kunnen worden behandeld met middelen tegen depressie; amitriptyline (Tryptizol) is een van de meest gebruikte. Er zijn vele andere middelen. Soms is deze pijn zeer hardnekkig. Psychologische begeleiding kan dan belangrijk zijn.
Chronische lage rugpijn komt veel voor bij MS (tot 20% van de mensen). De oorzaak is onduidelijk. Mogelijk is er een abnormale spanning van de rugspieren (door spasticiteit), die de normale slijtage in de banden en gewrichten versnelt. Ook kan door slechte houding (bij patiënten die rolstoel-afhankelijk zijn) rugpijn voorkomen. Rugpijn wordt behandeld met zg. NSAIDS (pijnstillers die op aspirine lijken, zoals ibuprofen, naproxen e.d.) en intensieve fysiotherapie.
Pijnlijke spasmen in de benen worden vaak beschreven als krampend en 'trekkend'. Ze komen veel 's nachts voor en tijdens exacerbaties. Ze kunnen worden uitgelokt door aanraking en bewegen. Ook kunnen ze toenemen bij decubitus of urineweginfecties. Zonder enige uitzondering worden ze door patiënten als extreem pijnlijk beschreven. In het algemeen wordt het behandeld met middelen die spierverslapping geven, zoals baclofen en valium. In uitzonderingsgevallen wordt baclofen ook wel eens met een pompje direct in het hersenvocht (ter hoogte van de rug) gebracht. Dit laatste is overigens een gecompliceerde behandeling, die uitsluitend bij extreme gevallen moet worden toegepast.
Een kleine groep MS-patiënten heeft last van buikpijn. Het wordt omschreven als continue zeurende pijn rond de navel, met daarbij buikkrampen. Vaak is de oorzaak chronische obstipatie (waarschijnlijk veroorzaakt door verminderde beweging en mogelijk door verminderde zenuw-besturing van de darmen). Rigoreuze behandeling van de obstipatie kan deze pijnen verminderen.

Patiëntenvereniging

MSVN (landelijk bureau)
Bronovolaan 1d, Den Haag
postbus 30470
2500 GL Den Haag
Tel: 070 - 374 77 77
Fax: 070 - 374 77 70

Pijn na beroerte

Pijn na een beroerte

Bij een klein aantal patiënten kan ernstige pijn ontstaan na een beroerte. Men neemt aan dat de beschadiging in de hersenen als gevolg van de beroerte leidt tot het continu aanschakelen van het pijn-geleidende deel van het zenuwstelsel.

Klachten/ verschijnselen

Soms ontstaat de pijn gelijk met het optreden van de beroerte, maar vaker weken tot maanden na de beroerte zelf. De pijn is continu, en elektrisch-branderig van karakter. De pijn bevindt zich in het lichaamsdeel dat al door de beroerte was aangetast. Vaak is in dit gebied het gevoel voor warmte en koude verstoord. Deze vorm van pijn wordt 'centrale' pijn genoemd en reageert niet of nauwelijks op de gewone pijnstillers. Over het verloop is weinig bekend. Bij sommige patiënten vermindert of verdwijnt de pijn na enkele jaren. Bij anderen blijft de pijn zeer lang aanwezig.

Oorzaken

De precieze oorzaak is onduidelijk. Het blijkt wel dat beroertes die een bepaald deel van de hersenen treffen ("thalamus") meer kans geven op centrale pijn.

Hoe stelt men de diagnose?

De diagnose wordt gesteld bij het optreden van pijn in het aangedane lichaamsdeel na een beroerte. In het aangedane gebied is het gevoel verstoord.

Wat zijn de behandelingsmogelijkheden?

De behandeling is vaak moeilijk. Middelen tegen depressie of epilepsie worden gegeven. Soms heeft TENS een goed effect.

Patiëntenvereniging

Stichting Nederlandse Hartpatiënten
Postbus 1002,
6040 KA Roermond.
Tel 0475 317272
(info en hulplijn, gratis 24 u) / 060 22 00 55

Landelijke Vereniging voor CVA-gehandicapten en partners Samen Verder
Postbus 123,
3890 CC Bunnik
Tel 030 6596401

Pijn bij dwarslaesie

Pijn na dwarslesie

Een dwarslesie is een breuk in de rug of nek die een beschadiging van het ruggenmerg tot gevolg heeft. Hierdoor ontstaat een verlamming en gevoelloosheid onder het niveau van de ruggenmergbeschadiging. Ondanks deze gevoelloosheid kunnen hevige pijnen ontstaan in het lichaamsgebied onder de dwarslesie.

Klachten/ verschijnselen

Weken tot maanden na het ontstaan van de dwarslesie kan een hevige elektrisch-branderige pijn ontstaan in het huidgebied (of delen daarvan) onder de dwarslesie. Vaak is deze pijn continu, soms wordt hij veroorzaakt door bewegingen aan het aangedane gebied. De pijn kan ook verergerd worden door spierspasmen die vaak na een dwarslesie optreden. De pijnen kunnen zeer hevig zijn en zijn niet goed te bestrijden met de gewone pijnstillers.

Oorzaken

De precieze oorzaak is niet bekend. Men neemt aan dat de beschadiging in het ruggenmerg leidt tot het onbedoeld in werking treden van het pijn-geleidende systeem. Dit geeft pijn-gevoelens, terwijl daar eigenlijk geen reden toe is.

Hoe stelt men de diagnose?

De diagnose kan gesteld worden wanneer pijn optreedt in het lichaamsgebied dat is aangedaan na de dwarslesie.

Wat zijn de behandelingsmogelijkheden?

De behandeling is vaak moeilijk. Vaak worden middelen tegen depressie of epilepsie gegeven. Soms heeft TENS een goed effect.

Pijn bij zenuwontstekingen

Pijn bij zenuwontstekingen

Zenuwontsteking is een ongelukkig woord, want met de medische term 'polyneuropathie' wordt een beschadiging van zenuwen aan de uiteinden van het lichaam bedoeld (vooral armen en benen). Deze beschadiging kan optreden door een ontsteking maar kan ook door andere ziekten (zoals suikerziekte) veroorzaakt worden.

Klachten/ verschijnselen

Polyneuropathie gaat gepaard met storingen in het gevoel aan de handen en voeten. Zo kan men moeite hebben met het voelen van warmte of koude en met bijv. het dicht maken van knopen. Wanneer de polyneuropathie ernstig is, kan men ook krachtsverlies bemerken. Bij de storing in het gevoel kan pijn optreden in de handen en voeten. Deze pijn wordt beschreven als branderig. De pijn kan zo ernstig zijn dat zelfs lichte aanrakingen onverdraagbaar zijn. Vooral aan de voeten is dit hinderlijk, omdat dit het lopen onmogelijk maakt. Polyneuropathieën worden behandeld door de onderliggende ziekte te behandelen (bijv. suikerziekte of tekort aan vitamines).

Oorzaken

Er bestaan veel mogelijke oorzaken van polyneuropathie. Suikerziekte is de bekendste.

Hoe stelt men de diagnose?

De diagnose wordt door een neuroloog gesteld. Vaak wordt een zg. Electromyogram (EMG), een spieronderzoek gedaan om de functie van de zenuwen te meten.

Wat zijn de behandelingsmogelijkheden?

De pijn bij polyneuropathie reageert vaak niet of nauwelijks op de gewone pijnstillers. Middelen tegen depressie of epilepsie kunnen meer effect hebben. In enkele gevallen kan TENS uitkomst bieden.